به رغم گفته‌هاى ابن اثير و جوينى و نسوى ، ترديدى نيست كه مغولان در اطراف همدان رد سلطان را بالكل گم كردند و وى از آنجا تا كنار درياى خزر و همچنين در جزيره‌اى كه پايانگاه زندگى وى بود مورد تعقيب نبوده . جزيره آن‌چنان به كرانه نزديك بود كه ، به قول خود نسوى ، مازندرانيان هر روز براى سلطان غذا و ديگر چيزها مىآوردند . مسلما ، مغولان ، در بندر - گاههاى مازندران ، مىتوانستند به تعداد كافى قايق براى رسيدن به دشمن خويش « 1 » بيابند ، به ويژه كه شاهزادگان محلى نيز خصم خوارزمشاه بودند . اما راجع به عمليات تاتاران . . مىدانيم كه ايشان از همدان به زنجان و قزوين بازگشتند و شهرهاى مزبور را ويران ساختند . بنا به گفتهء جوينى اين عده لشكر خوارزم را كه در زير فرمان بك‌تگين و كچبوقاخان [ كجبوقه ، كچبوقه - « سيرت جلال الدين » چاپ مجتبى مينوى ] شكست داد . و هم در آغاز زمستان وارد آذربايجان شدند و اردبيل را غارت كردند و چون سرما شديد شد به كرانهء درياى خزر - مغان - رفتند و در بين راه تصادماتى با گرجيان داشتند . هنگامى كه تاتاران به كرانهء دريا رسيدند سلطان در گذشته بود . جزيره‌اى كه سلطان در آن پنهان شده بود ، نزديك شهر ساحلى آبسكون ، بفاصلهء سه روزه راه از شهر گرگان « 2 » ، يعنى نزديك مصب رود گورگن قرار داشته . شايد منظور نظر همان جزيرهء آشوراده باشد . مدت اقامت سلطان در جزيره معلوم نيست . بنا به گفتهء همراهان وى ، كه نسوى بعدها با ايشان صحبت داشته بود ، سلطان به هنگام ورود به جزيره دچار ذات الجنب شديد بود و اميد

--> ( 1 ) - حتى ايوانين به اين نتيجه رسيده ( « دربارهء هنر جنگ » ، ص 66 ) . ( 2 ) - ياقوت ، « معجم » ، I ، 56 - 55 . دربارهء آبسكون نيز رجوع شود به استخرى ( 214 ) و ابن حوقل ( 273 )